Летапісцы

1 2 3 4

Голас яго дрыжыць, слабее. Андрэйка прыхіліўся да стала, цяжка сапе і выводзіць буйныя, нязграбныя літары.
Дзед папраўляе лучыну, глядзіць на сцяну і гаворыць:
«Адам, сынок ты мой! Скажы, за што такая старасць паганая мая? За што гэткая кара? Як гэта кажуць — б'юць і плакаць не даюць... А чаму?»
Дзед робіцца гнеўным за гэту незаслужаную крыўду. Яго вочы пазіраюць у невідочную даль. Дзед спакойна чакае адказу на слова «чаму?». I зноў дыктуе:
«Учора Аўдоцця, жонка твая, гадзіна, начала, казаў той...»
— Пачакай! — крычыць Андрэйка.— Я яшчэ там не скончыў пісаць тое!..
Дзед асадзіўся назад, як закелзаны конь, якога паціснулі за лейцы ў другі бок.
— А што ты там, каласок ты мой, напісаў? — запытаўся ён.— Дай паслухаем і патыліцу пачухаем.
— Ці я табе не бацька...— чытае павольна Андрэйка.— Як далей, дзядок, ты казаў?
Але дзед ужо забыўся, што раней дыктаваў, а тут яму хочацца выгаварыцца, выліць тое, што накіпела на душы. Ён чуе, што павінен гэта рабіць хоць перад кім-небудзь. Тады, можа, палягчэе...
— Ага! Ага! — пачынае ён далей.— Во, за язык як бы хто пацягнуў. Дзяры лыкі, калі дзяруцца.
«А ўчора нявестка так піргнула мяне ад стала, ажио старыя костачкі мае чуць не рассыпаліся...
Яна называла мяне гультаём... Як гэта кажуць, быў конь, ды з'ездзіўся... А тапчан гэты я майстраваў. А стол гэты хто рабіў, калі не я?.. Куды ні кінь — усё мой клін».
Дзед закашляўся. Доўга трымаўся за грудзі.
«Што мне рабіць? Хіба торбу надзець і пайсці жабраваць? Не па Юрку шапка, казаў той... Ды торбы не маю... Ой, жыццё ты мае горкае, бы палын! А вось, не хочучы, наўмысне жыву... Ты на гару, а чорт за нагу... Чаму ты, Божухна, смерць-збавіцельку мне не шлеш? Такое жыццё мне, як цяжкія жорны на спіне. Калі топішся, то за брытву хопішся, казаў той...»
Дзед зноў закашляўся...
— Якую долю чалавек хоча? Га? Гэта ж баламуцтва — прасіць на сваю галаву пагібель... А я вось прашу, шчыра прашу...
3 яго мутных вачэй пацяклі слёзы...
Дзеду, адчуўшы слёзы на сваім высахшым твары, зрабілася вельмі шкада самога сябе. Ён заплакаў ціха, глухім голасам, сарамліва, нібы нешта ўкраў у сябе самога, і мямліў бяззубым ротам, як бы хлёбнуўшы гарачай вады...
Гэтак прайшло колькі хвілін. Дзеду палягчэла. Як бы тое цвёрдае і калючае, што стаяла ражном у горле, прайшло ў нутро.
Ён закурыў люльку, паправіў лучыну і прысеў на тапчан.
Андрэйка збіўся з панталыку. Спаць яму хацелася, і не мог ён парадкам у дзеда дабіцца, што шсаць.
— Дык кажы, дзядок, што пісаць?
— Шшы, каток, пішы! — строга сказаў дзед. «Кажуць людзі: у людзей пытай і свой розум май.
А гаспадарку яна, ведзьма, вядзе, дык толькі крый ты, Божа! Як гэта кажуць: сабакам сена касіць».
Дзед пачаў на пальцах лічыць:
«Буланка здохла. Кароўка чуць ногі валочыць. Сена пагніло. Калі я ёй што кажу, дык яна толькі адгіркваецца. Хоць ты перад ёю макам рассыпайся — не памагае!.. А я тытуню не магу дастаць... А ці ўбачымся мы ўжо з табою?.. Далей вочы — лягчэй сэрцу, казаў той... Я ўсё слабею, сынок ты мой... Зямля-матуля да сябе цягне... Хто мне вочы прыплюсніць? А хто хаўтуры па-людску ладзіць будзе? А хто свечку паставіць за душу маю грэшную? А круці ні круці — ад смерці не выкруцішся...»
Дзед змоўк. Трос лысай галавой. Матылёк кружыўся над палаючай лучынай. Андрэйка залюбаваўся на яго. Палажыў ручку і давай лавіць матылька.
Злавіў Андрэйка матылька, але той спрытна выслізнуў паміж яго пальцаў, пакінуўшы на іх слізкі пылок. Андрэй болей не гнаўся за ім, і матылёк пачау зноў рабіць кругі над агнём. Андрэйка пазіраў на яго доўга-доўга, пакуль вочы не затуманіліся. Разнаколерныя кругі мітусіліся над дзедам. Андрэй заплюшчыў вочы. Дзед зрабіўся маленечкім. Усё злілося-сплылося разам, хлопчык заснуў, зрабіўшы другую, яшчэ большую, чорную «булку» на паперы.
Доўга думаў дзед. Але каб хто спытаўся ў яго, аб чым ён думае, дык дзед не ведаў бы, што адказаць. Усё ў думках яго перамяшалася, як бы хто там віламі жалезнымі перавярнуў усё дагары нагамі... У старых грудзях нешта бал ела, нешта шчаміла...
— Заяц мне дарогу перабег,— казаў дзед і заківаў галавой.— Здаецца, я нікому нічога кепскага на свеце не зрабіў... Не капціў неба, не псаваў хлеб, казаў той. Шшы, Андрэйка, пішы!
Андрэйка яшчэ мацней захроп. Котка вылезла з-пад прыпечка. Нясмела і ціха падышла да стала, скокнула на тапчан і, бліснуўшы вачыма, прытулілася да Андрэйкі.
«I ці ты на мяне забыўся, сынок? — крыўдна махаў дзед левай рукой.— Ніколі капейкі якой не прышлеш, а яна мне пазарэз цяпер патрэбна».
— Шшы, Андрэйка, пішы, каласок!

1 2 3 4
Size