Анчар

1 2

Мне было тады дзесяць год. За дзве зімы вучобы ў нашай царкоўнапрыходскай школе я налаўчыўся чытаць. Я гэтаму вельмі радаваўся. Толькі разам з радасцю з'явілася бяда. Не меў чаго чытаць, не было кніг. Колькі ні прасіў у бацькі — ён усё аднекваўся:
— Няма грошай, сынку! Дай Бог, каб хоць хлеб быў, а то яшчэ кнігі...
I сапраўды, хлеба мы заўсёды мелі ўволю толькі да новага года. Пасля мы налягалі на бульбу і зацірку, а вясной — на шчаўе...
Але я да таго адчуваў голад на друкаванае слова, што краў у бацькі нават газеціну, якую ён хаваў на закруткі цыгарак разам з тытуном. Я сотні разоў чытаў этыкеткі на разбітых шкаліках ля ганка манаполькі: «Казенная впнная лавка». На пачках тытуну перачытваў: «Бакун. Табачная фабрнка. Харлнт. Город Мннск». Іншай літаратуры не было.
Аднаго разу я меў першае вялікае шчасце ў маім гаротным жыцці. За тое, што я дапамог выносіць з манаполькі на воз пустыя бутэлькі, манаполынчык падарыў мне кніжку Пушкіна. Яна была вельмі патрапаная, без першых і апошніх лісткоў, але даволі тоўстая. 3 радасці я ног пад сабой не чуў — імчаўся дахаты, нібы на крыллях. Я марыў аб тым, што прыйду дадому, вазьму пук лучыны. Меншая сястрычка, Ганка будзе мне свяціць, а я — чытаць ды чытаць...
Быў зімовы адвячорак. Круціла мяцеліца. Ля платоў ляжалі вялізныя гурбы снегу. Я бег дахаты і па дарозе перагортваў кніжку — шукаў малюнкаў, «чалавечкаў», «птушачак», да чаго быў вялікі ахвотнік. Знайшоў на адной са старонак кучаравую галаву юнака, якая ўрэзалася ў маёй памяці на ўсё жыццё.
Радасць мая расла з кожным крокам. Я ўжо блізка ля хаты. Зараз буду чытаць... Спыніўся каля самых дзвярэй. ІПто гэта?
3 хаты чую галашэнне маці, тоненькі жаласлівы плач сястры і людскую гамонку. Спалохана адчыніў дзверы. На мяне ніхто не звярнуў увагі. Маёй ранейшай радасці як не было. Я застыў ад страху. Мяне сустрэла першае вялікае няшчасце ў маім жыцці. На лаве пад абразамі ляжыць мой бацька — жоўты, як воск, з заплюшчанымі вачыма. Да мяне падышла з плачам васьмігадовая сястрычка:
— Лявонка... Татку дрэва ў лесе забіла...
Худы, востры падбародак яе дрыжэў. Тоненькімі пальчыкамі яна ўрэпілася ў валасы, як мая маці, і
пачала за ёю паўтараць нараспеў жаласлівыя словы галашэння.
Колькі дзён таму назад мой бацька і дзядзька Язэп наняліся ў пана з суседняга маёнтка зваліць у гаі пару дзесяткаў дубоў і парэзаць на кароткія калодкі для клёпак. У маёнтку быў бровар, патрэбна было шмат бочак.
Ужо пры мне дзядзька Язэп у дзесяты раз апавядаў, як здарылася няшчасце, як стагодні дуб паддаўся пад пілой, як пачаў з крэктам хіліцца ўбок і як ён, дзядзька Язэп, крыкнуў майму бацьку: «уцякай! — уцякай!» і як дрэва ўдарыла бацьку па спіне, і ён нават ні разу не крыкнуў...
Маці ў дзесяты раз гаварыла, галасіла і плакала ўсё аб адным: яна дакарала нябожчыка, што пакінуў без пары яе, бедную ўдаву, і дзетак-сіротак, якім прыйдзецца цяпер сшыць торбы ды пайсці пад чужыя вокны хлеба прасіць.
Я стаяў, нібы аглушаны доўбняй, пакуль разышліся гутарлівыя і спачуваючыя суседзі і суседкі. Мы засталіся адны. Я не мог усё ж такі ўстрымацца, каб не памацаць за пазухай кніжку Пушкіна. Суседка прынесла доўгую тонкую васковую свечку. Маці запаліла свечку і паставіла ля бацькі. Пры маёй памяці наша хатка ўпершыню асвятлілася не лучынай... Гэта было для мяне даволі цікавым з'явішчам.
— Схадзі, сірацінка, пакліч Сымона-кантычніка, няхай над нябожчыкам святыя словы чытае.
Так загадала мне маці, плачучы. Новая годнасць, — сіраціна, над ад зеная маткай,—сціснуламне горла. 3 маіх вачэй ліліся ручаі слёз. Але справа не ў маіх слязах — патрэбен Сымон-кантычнік.
Ён быў адзіным пісьменным чалавекам у ваколіцы, які чытаў Псалтыр пры нябожчыках. Я добра ведаў яго, акуляры, якія ён насоўваў на тоўсты сіняваты нос, прымацоўваючы ніткамі замест аглабелец.
Схіліўшы крыху набок галаву, Сымон-кантычнік правым — зрачым — вокам утыкаўся ў тоўсты замызганы Псалтыр і гугнявіў нараспеў незразумелыя царкоўнаславянскія словы.
Я пазваў Сымона-кантычніка.

1 2
Size