Салавей, 1 часть

У карчме стаяў нядзельны шум-крык.
Каля вялізнай дубовай кованай жалезам кухвы з гарэлкай з бровара пана Вашамірскага круціўся-вярцеўся стары карчмар Лейба. Каля бочкі на тапчане стаялі рознай велічыні мядзяныя пасудзіны: гарнец, кварта, паўкварты і сотка. Здавалася, што гэта дзеткі вялізнай кухвы, якая толькі што ацялілася.
Лейба, у вопратцы старадаўняга жраца, маліўся свайму «Ада-наю». У часе малітвы ён з гасцьмі-сялянамі не гаварыў, аднак наліваў ім гарэлкі ў пасудзіны. Ён часам спыняў малітвы, зварочваючыся да гуляк не словамі, а рознымі гукамі: «мгу», «ну-ну», «агэ», «ум», «ай», «фэ». Да гэтых невыразных гукаў дадавалася выразная інтанацыя і гэстьі:
Сяляне добра яго разумелі. I жыдоўскі бог «Аданай» не крыўдзіўся, і панская гарэлка добра прадавалася.
Сяляне рознага ўзросту і старыя бабы тупаліся вакол рыбакоў Міхалкі і Меера, якія нешта вясёлае сказалі пад музыку вандроўнага дудара.
—Далібог, Меер да нашага брата падобен! —гаварылі адны.
— Не! Міхалка да жыда падобен! — гаварылі другія.
У гэтых поглядах сяляне падзяліліся на дзве групы, і ў п'яных настроях гатовы былі кулакамі бараніць свае словы.
На шчасце, ігра скончьглася, бо стары Янка, які выпіў лішнюю чарку гарэлкі, пачаў апавядаць аб тым, як яго анегды чэрці круцілі на выгане ўсю ноч. Ён і тады быў пад хмяльком. Ехаў дахаты з карчмы пасля пахавання сына. Ён заснуў на санках, падцягнуўшы пад сябе правую лейцу так моцна, ажно конь галаву абярнуў направа і за ноч вялізны круг вытаптаў у снезе на выгане.
Сяляне шчыра рагаталі над старым Янкам, кажучы, што гэта «енеральная парапіца» з панскіх пакояў круціла яго.
— Праўда?! — дзівіўся Янка, і ў п'яных вачах яго відаць былі непакой і страх. — Яшчэ добра, што цэлы застаўся!
Стары Янка схіліўся над брудным, завэцганым гарэлкай і закускамі сталом і задумаўся аб сваім сыне, якога на тым тыдні пахаваў. Тая жаласлівасць да згінуўшага сына, якую стараўся ўтапіць у гарэлцы, цяпер выбухнула пад хмелем, як вогнішча.
Янка хрыплым ад гарэлкі голасам пачынае расказваць усім аб смерці яго сына. Як ён, Янка, з сынам для пана дровы сек у лесе, як падсеклі хвою, як ён крыкнуў сыну, каб той уцёк з-пад пня, як сын пусціўся наўцёкі ўздоўж хвоі, якая зачапіла яго вершалінай па галаве. Сын нават не крыкнуў...
Аповесці
Старыя кабеціны сядзелі на лаве, утаропілі вочы адна ў адну і, зачараваныя ад хмелю, спявалі, ківаючы галовамі: Ёсць у лузе каліна, Пад калінай дзяўчына; Пад калінай стаяла, Цвет-каліну ламала, Русу косу часала. Пад'ехаў к ёй дваранін, Схіліў каліну, каня напаіў, Да дзяўчыны гаварыў:
— Чаго ж, дзеўча, тут стаіш, Двараніна не баіш?
— Чаго ж мне баяці, Пад калінай стоячы?
Ты дваранін — вашэць пан, Шукай сабе, як ёсць сам, Шукай сабе ў Любліне, Не чапай мяне, дзяўчыну: Шукай сабе ў Аршавс, Не рабі мне благой славы; Шукай сабе ў злоце, Дай мне спакою, сіроце.
Сум і радасць зліваліся ў адну хвалю п'янага чаду. Пад закуранай столлю карчмы луналі — і малітвы карчмара, і вясёлая ігра дудара, і слёзы гаротнага Янкі, і песні старых баб.
У кутку сядзелі двое. Адзін з чорнай ускалмачанай барадою. Вочы яго былі бліскучыя і гарачыя. Тоўстыя чырвоныя губы. Шырокія плечы. Другі малады, тонкі, з сінімі вачыма. Віхрыстыя валасы на галаве.
Абодва пілі моўчкі і шапталіся між сабою.
П'яныя глядзелі на іх скоса.
— Язэп! — зварочваліся час ад часу п'яньгя да чорпабародага. — Ты не злуйся, а хадзі да нас!
— Пятрусь! — клікалі яны маладога. — Што звязаўся з ім? Хадзі сюды!
Язэп і Пятрусь не адказвалі.
— Вясною, — шаптаў Язэп да Петруся, — у цімакі пойдзем, як толькі пацяплее. Эх, на волю хочацца вырвацца!

Size