Раскiданае гняздо

1 2

«...Стаіць палац відам не еіданы, слыхам не слыханы: увесь зіхаціць, як бы з самага сонца быў зроблепы: сцены залатыя-залатыя, а страха бліскучьші маланкамі пакрыта...»
«...Люблю гэта царстварусалак. Там яны сабе іпо якрыбкі ў еадзіцы плёскаюцца, тоўлес выходзяцьулетку на сенажаці. Шчасліеыя яны, гэтыя русалачкі, шчасця нашага дзявочага наследнічкі».
У Лявона, калі ён знаходзіцца ў найвялікшым горы, калі адбіраюць у яго зямлю, сам рвецца з яго грудзей пекны стогн.
«...3 зямелькай зжыўся, як з роднай маткай... Кожны каменьчык на полі і кожны кусцік па сенажаці змалку ўжо знаў, як сваіх пяць пальцаў на руцэ... На гэтых гонейках пасціў скаціну... араў, сеяў, касіў. А тут... Суд — вон выганяюць!»
У непрытомнасці, змучаны небывалай крыўдай, калі дворныя людзі разбіраюць страху яго хаткі і пясок сыпецца яму на голаў, за некалькі мінут перад сваёй смерцю, Лявон натхнёна прычытвае.
«...Омой пясочак, залаты пясочак!Я цябе цягаўна вышкі, а ты мяне ўнізе на еекі вечныя засыпеш. Сыпся! Буйньш градам сыпся!..»
Гэтак паэтычна-вобразна гавора і самы сільны целам і душой з Лявонавай сям'і яго сын Сымон у час, як хатка падае:
«...Вярніся, хатка, хутчэй вярніся! Забівай усіх, на смерць усіх забівай! Досыць бадзякаў і без нас на бельш свеце: галодных, паднявольных па вёсках, а п 'яніцаў і жулікаў па гарадах! Вярніся, хатка!.. Абьші нас сваімі дзераўлянымірукамі, як абы~ мае перад ястрабам сваіх дзетак крыламі галубка. Прытулі нас, хатка і сагрэй!»
Або ў другім месцы:
«..Абернемся ў слупы замарожаныя, у камяні няскрытныя абернемся, а сэрцы тады нашы з сэрцам зямлі зрастуцца...» Гавора вобразнай мовай і Данілка:
«Цікавасць. што гэта такая за паня — горкая нядоля? Для яе мушу пашукаць такое вады, ад каторай яна як вып 'е, дык адразу псшрэ».
Старая маці, Марыля, пры вогнішчы, пры тым, як абяздоленая сямейка ў холадзе бульбу сухую есць, пацяшае іх:
«Мінаелета, міне восень, зіма, а там і вясна прыйдзе. Цёпленька будзе, сонейка будзе грэць, траўка зелянець, птушачкі пяяць, садочкі цвісці...»
«Незнаёмы» містык-прарок варожыць усіх сваім таемным гіпнатызуючым клічам на зборышча вялікае:
«...На крыжах магільных гараць свечкі грсшнічныя, а на курганах адзірванелых вехі смалістыя палаюць і шляхі асвечваюць дляўсіх тых, што ідуць на гэта зборышча вячікае...»
«...Не ўстрымаеш маці (да Марылі) свайго сына, — калі ў ім кроў разгарыцца і душу яго к свяпыу пацягне. Пойдзе, хоць бы зямля перад ім расступілася».
«...Што, Сымон! Час неспіць! Там чакаюць цябесотні, тысячы, мільёны такіх, як ты...»
«...Ачараваў ты мяне, чалавеча!» — прызнаецца Сымон.
Гэтакай мовай гавора і старац:
«...Днёмсонейка сцежкупакажа, аночкай — ШляхМлечны на небе. А ісці будзе лёганька-лёганька, бо вецер будзе цябе падганяць».
Гэтак паэтычна гаварыў цар Давід, аплакваючы Іонатана' і Саула, паўшых ад варожых мячоў на гарах Гільбаі. Гэтак гаварыў прарок Ісая2 ў час натхнення. Гэтак гавора ў час гора і нядолі ўвесь беларускі народ ад малога да старога.
Дзейныя асобы «Раскіданага гнязда» ўжываюць тыя самыя цудныя арнаменты вобразных параўнанняў, як і ў нашай народнайпаэзіі: русалкі, начніцы, ведзьмы, курганы, могліцы, лугі, рэчкі, крыштальныя палацы, месяц-сонца, яркія колеры золата, вясёлак, неба, цяга да зямелькі-маткі і г. д. Гэтыя сімвалічныя вобразы тварыліся нашым народам многімі вякамі, залатымі малаткамі каваліся на горне яго сэрца, гартаваліся ў крыві яго прашчураў і жывуць у яго душы па сягонняшні дзень. Як мастак праўдзівага жыцця Купала не ўлажыў гэтакіх выразаў у вусны адной асобы драмы — паніча. ГІаніч гэтак гаварыць не можа, бо ён чалавек другога складу жыцця.
Уся драма Я. Купалы напоўнена гэткай паэзіяй у прозс. У большасці месцаў чуецца нават і рытміка. Аўтар захопліваўся народнай паэзіяй і пад яе чарамі кідаў з сваёй душы па палаючы трыножнік творчасці цудна-лірычныя косы-праменні і гэтым затуляў празаічную характарыстыку сваіх багатыроў...
Лірыка ў драматычнай форме даецца толькі Шэкспіру, Шылеру і Гётэ. Але, паўтараем — «Раскіданае гняздо» можа быць з удачай пастаўлена ў тэатры, толькі пры вельмі мастацкай ііры і адпаведнай дэкарацыі. Разам з гэтым мы пэўны, што Я. Купала дасць нам яшчэ шмат твораў такога гатунку, а нават і лепшых.
У гэтай драме мы выразна бачым эмблему «Раскіданага гнязда» ўсяго беларускага народа; знішчана наша слаўная мінуўшчына, растаптана гаспода наша нагамі чужынцаў і здзекуюцца суседзі з нашай нацыянальнай душы. Але сярод хмар і буры, як волат, устае наш Прарок. Ён кліча нас да тысячаў ды мільёнаў народных мас, што нас чакаюць. Ён валае нас адбудаваць свой родны край. I мы ўсе павінны ісці «на вялікі сход! на Бацькаўшчыну!»

1 2
Size